Prometeo

Prometeo. Rubens

Despois de investigar un pouco pola rede, sen dubidalo decanteime por Prometeo, polo que decidín profundizar e descubrín unha historia emocionante. Podería se-lo noso James Deam particular.Con todos nos: Prometeo, Rebelde sen causa.

Conta a mitoloxía que Prometeo, como un bo Titán ou Deus que se enfrontou ó poderoso Zeus, disfrutaba provocando a súa ira.Cansado Zeus da osadía do benefactor da humanidade, decidiu castigalo negandolle ós homes disfrutar do lume. Pero Prometeo, un tipo astuto e sigiloso, logrou colarse no Olimpo e roubar o carro do Deus Sol, devolvendo así o lume ós mortais.

Zeus non podía consentir xemellante burla polo que decidiu castigar a Prometeo. Encomendoulle a Hefesto crear unha muller de arcilla e cando ésta estivo rematada, deulle vida e levouna xunto a Hermes, Deus dos viaxeiros, ante Epimeteo, irmán de Prometeo. Esta muller chamábase Pandora, e levaba con ela unha caixa chea de males que nunca debería abrir. Epimeteo namorose dela e quiso desposala. Pandora abriu a caixa e os males extenderonse polo mundo, conseguindo así Zeus vingarse dos mortais.

Pero non era suficiente con eso, Prometeo debería ser tamén castigado, polo que mandou a Hefesto, Deus do lume, capturar a Prometeo e encadealo nunha montaña á cal cada día acudiría unha ágia famenta a comerlle o fígado, e como Prometeo era inmortal cada día o seu fígado rexeneraríase; sufrindo así un eterno sufrimento día tras día.

Pasou que un día pasaba por aquela montaña Heracles camiño do Xardín das Hespérides e derribou á águia cun certeiro tiro dunha das súas frechas, liberando así a Prometeo. Pasou que a fazaña do seu fillo pesou máis en Zeus que o seu rencor polo que non perseguiu máis a Prometeo; pero obrigouno a levar sempre con el un anel cun trozo da pedra donde estivera encadeado sufrindo o seu castigo.

Non me digades que esta historia non vos resultou emocionante!

Gústame a min este Prometeo, áxil, audaz... Non vos recorda a alguen? Encontro certa similitude con Sísifo, aínda que neste caso Prometeo saliu mellor parado...

Fantástica esta historia!!! Espero que tal e como di a nosa xefa máis adiante podamos profundizar nela.

O suplicio de Tántalo

Tántalo, rei de Lidia, foi outro dos moitos fillos de Zeus. Cometeu un gran crime que fixo que unha vez morto os deuses decidisen torturalo eternamente, porque máis que un castigo a min me parece unha tortura… eu contarei a historia e xa me diredes que opinades...

En numerosas ocasións fora invitado por Zeus a comer néctar e ambrosía en compaña doutros deuses. Tántalo non sólo presumía delo entre os mortais senon que compartiu estes manxares cos homes e reveloulles os segredos dos deuses. Un bo día decidiu poner a proba ós deuses e os convidou a xantar no seu pazo. Cando empezou a escasea-la comida decidiu matar ó seu único fillo varón, Pélope, cociñalo e servilo na mesa. Os deuses se decataron e non probaron bocado. Soamente Deméter, aflixida pola recente perda da súa filla, comeu o ombreiro esquerdo de Pélope pero Zeus mandou reconstrui-lo corpo e cocelo nun caldeiro máxico sustituíndo o ombreiro que se comera Deméter por un de marfil de golfiño.

Este terrible feito, e outros que cometeu que os contarei outro día, ademáis de comparti-los manxares dos deuses cos homes e revelarlles os segredos dos inmortais, fixo que os deuses o castigasen eternamente. O enviaron ó Tártaro a padecer fame e sede o resto da eternidad. Sumerxido nunha lagoa coa auga ata o queixo e baixo unha árbore de polas baixas cheas de froita cada vez que, desesperado pola fame e a sede, tentaba tomar unha froita ou beber auga, éstos se retiran inmediatamente do seu alcance.

O mito de Tántalo simboliza así a tortura de quen desea ansiosamente una cousa e non pode conseguila.

Tántalo. Grabado da serie Los Caprichos de Goya (1799)

Dúas anécdotas curiosas, e para que vexades que os mitos seguen vivos e aínda se empregan na vida actual, a pesares de que a autora do blog diga que me desvío da mitoloxía, non podo deixar de contaros esto…

Tántalo (ou tantalio) da nome a un metal descuberto en 1802 polo sueco Ekeberg (aparece na táboa periódica dos elementos). Se emprega na fabricación de instrumentos quirúrxicos, pezas para a suxeción de fracturas óseas, dispositivos electrónicos (teléfonos móviles, GPS, televisores de plasma, videoconsolas, PDAs, MP3) e en aeronáutica. Tántalo, castigado á sede eterna, da nome a este metal pola súa escasa reactividade cos ácidos.

O vaso de Tántalo, nome que alude ó castigo mitológico, nunca se enche. Cando enchemos o vaso de auga tamén se enche o tubo de goma e cando a auga chega á parte superior do tubo de goma comeza a caer pola rama longa arrastrando o líquido que hai dentro do tubo de goma e o nivel baixa ata descubri-lo orificio interior do tubo.

Vaso de Tántalo

que terán as Danaides...

As Danaides cumprindo seu castigo

Artemis aconsella a Hipermnestra que deixe fuxir ao seu esposo na noite de vodas. Linceo, que así se chama o esposo, fuxe. Hai varias posibilidades polas que o deixa ir: ben polo propio consello de Artemis, porque a Danaide sente piedade polo esposo que respetou a súa pureza, porque se namora de verdade do seu curmán, ou disfruta desobedecendo ao seu pai e con elo saltarse airosa o pacto que se fixo entre pai e fillas. Unha última posibilidade sería a de que Hipermnestra rexeita tácitamente a violencia. O que si parece certo é que cando seu pai decátase da súa desobediencia enviouna a que a xulgaran, pero foi absolta polos xuíces. Obviamente, non cometera o delito.

As que non foron absoltas son as corenta e nove irmás restantes, que si fan o pactado nos desposorios. Matan aos seus esposos, que son enterrados de maneira moi neolítica, as súas cabezas foron separadas do corpo e enterradas en Lerna, os seus corpos, nas murallas da cidade.

No Hades, os xuíces dan coa condena para as Danaides, foron obrigadas a levar grandes cantidades de auga a un pozo que non tiña fondo. O cal se converte nun castigo eterno, pois o pozo non se enche nunca. Non é un castigo moi violento, pero abondo desesperante como para saber que o que resta vaise repetir ate o infinito. Pero tamén existe unha paradoxa, sendo a auga como é a orixe de toda vida convértese para as mozas metafóricamente no contrario. Xa vedes, a auga na vida das Danaides é por exceso ao que por defecto é na de Tántalo.

O resto das personaxes segundo tradicións e versións corren distintos destinos. Unha das versións , e para o que aquí non nos interesa, é que hai unha resolución satisfactoria e reconciliadora para todas as partes, divinidades incluídas. Pero a que máis resalta é a funesta, na cal Linceo mata a Dánao, as Danaides son castigadas, e Exipto fuxe a Aroe onde morre so e sen fillos.

O mito é interesante por varios motivos, pero sobre todo polas interpretacións que se lle pode dar. Como expón nun traballo sobre o tema José María Lucas :Mito y tragedia II:Las Danaides o la armonía entre los sexos (Revista Epos, nº7,1991, UNED), as Danaides poden ser consideradas polo seu carácter amazónico, xa que Hesíodo lles atribuía os caracteres de guerreiras, cazadoras e en profundo contacto coa natureza. Neste sentido hai versións que falan de que Dánao obrigábaas a buscar ou rastreaxar fontes, ríos, ou lugares provistos de auga. Pero amazonas tamén polo seu rexeitamento a unirse ao sexo masculino ( esta versión foi desaparecendo co tempo).

Outro aspecto interesante é a excepción que representa Hipermnestra, primoxénita de Dánao. Desobedeceu ao seu pai, pero porqué motivo, sentiu piedade por Linceo?, acolleu con agrado que Linceo lle dese tempo para que se adecuase a el e así lle poidera tomar cariño?, por negarse á violencia?, ou en fin, porque se namorou de Linceo a primeira vista? sexa polo que for acaba sendo a rara avis das irmás. Segue casada co Linceo e dese matrimonio estable nace un fillo, Abas, que sería o duodécimo rei de Argos alá polo II milenio antes de Cristo segundo as fontes literaias antigas.

Para as interesadas, as interpretacións modernas do mito son varias, o rexeitamento por parte das Danaides parece unha postura moi moderna, exogámica, xa que supón ir contra relacións endogámicas que por outra parte representa a postura dos Exipcios, e, polo tanto, máis arcaica.Mesmo que ese rexeitamento é froito de negarse a relacións forzadas e que non desexan. É dicir, que non están namoradas dos seus curmás.

E por último a interpretación freudiana ou psicoanalítica, como queirades. As Danaides son castigadas, si, pero nin elas nin os deuses que as castigaron sabían iso que nos revelou Freud milenios despois, que os seus actos foron consecuencia de estaren atravesando o segundo estadio do "complexo feminino de castración". Aí é nada!. (Como sei que tedes unhas mentes curiosas direivos que ese estadio é o de cambio de carácter coa adopción dun complexo masculino).As interpretacións psicoanalíticas nunca as comprendín, todo sexa dito de paso. A psicoanálise aburre moitísimo.

Concluíndo, está en relación a magnitude do castigo das Danaides coa falta cometida? Vós diredes..

*** As imaxes que puxen non están no sitio que quería, non souben poñelas no seu correspondente lugar, por iso saen ao principio de cada texto.

As Danaides están tristes...

Unha Danaide de Rodin, 1885

Rodin (1840-1917) esculpiu unha Danaide, como vedes marabillosa. John William-Waterhouse (1849-1917) pintou un cadro cuxas protagonistas son as Danaides, mesmo aquela sombra que foi Salieri de Mozart compuxo a música para unha ópera titulada As Danaides ( para quen quera escoitar algo : www.lastfm.es/music/Antonio+Salieri). Imaxino que tantas outras obras existirán sobre as Danaides. Que terán as Danaides , ou a mitoloxía grega en xeral, que atraeu tanto aos artistas...

Describo o mito cuxo principal motivo de interese neste caso é o "castigo" que se impuxo ás mozas en cuestión, ás Danaides.

Partimos do elemento auga como personaxe importante nesta historia, o porqué é o seguinte, primeiro, porque Belo, un rei exipcio , ten parentesco con divinidades relacionadas coa auga: era fillo de Poseidón e da ninfa Libia. Por outra banda porque Belo casa con Anquinoe, filla do rei Nilo. Pero, sobre todo, porque a auga é fundamental no castigo imposto ás faltas das Danaides.

Quen é Belo?, é o avó das protagonistas. Este tivo dous fillos, Exipto e Dánao. Ambos teñen unha descendencia insospeitada, de verdade! Exipto ten cincuenta fillos (os exipcios) e Dánao ten cincuenta fillas ( as danaides). Cando a morte chega para Belo, como é lóxico, os fillos dispútanse o seu trono. Nun xesto supostamente conciliador Exipto propón que os seus vástagos casen coas fillas de Dánao (non pasedes por alto que son curmáns das Danaides), pero este último sospeita que a intención conciliadora agocha algo máis escuro. Hai versións ( dependendo de se son máis antigas ou máis recentes) que falan da existencia dun oráculo que confirma a Dánao as intencións de Exipto, matalo xunto coas súas fillas. Ao saber isto e con axuda de Atenea, Dánao constrúe un barco para fuxir el maila súa prole cara Grecia, máis concretamente a Argos. Argos xa tiña rei, Gelanor, pero por selección divina, Dánao convértese en rei de Argos.

Outra versión di que o pobo de Argos reúnese para discutir quen sería o seu rei. No curso desa reunión viron baixar a un lobo do cumio dunha montaña, o tal lobo matou ao touro guía e os habitantes de Argos interpretaron aquilo como o sinal de que Dánao tomaría ao pobo pola forza, de aí que aconsellaron a Gelanor deixar o trono libre ao novo rei.

Mentres tanto, Exipto envía aos seus fillos a Argos para casaren coas Danaides. Pero as vodas resistíanse a ser celebradas. Ao negarse Dánao aos desposorios Exipto sitia a cidade de Argos e o pobo queda sen suministro de auga. Vendo o pai das mozas que ían morrer todos de sede, capitula, e promete que se celebrarían as vodas. É o propio Dánao quen forma as parellas tendo en conta o rango das nais, xa que é imposible pensar que son dunha soa muller, a similitude dos nomes...

Durante os desposorios, Dánao entrega a cada unha das fillas un alfinete que haberían levar entre os cabelos, para que, con eles, na noite de vodas, perforaran o corazón dos seus esposos. Todas o fixeron, agás unha , Hipermnestra... (continuará...)

Sísifo

"Non hai castigo máis terrible que o traballo inútil e sen esperanza"
Albert Camus

Os Deuses condenaron a Sísifo a arrastrar unha pedra costa arriba, para que ó chegar á cima a deixase caer para rematar no mesmo sitio. Así unha e outra vez. ..
Qué sería o que fixo Sísifo para que os Deuses o castigaran a facer este traballo inútil. Gracias a estas tareas novas, poderei comprobar se as vinganzas dos Deuses eran todas igual de crueis, ou se habería grados, segundo os motivos do castigo. Xa veremos cando rematemos cos mitos... Propoño un debate final analizando isto.
Ben, informeime do caso que nos ocupa, coa unha boa investigadora, ó estilo dos mellores, con lupa e todo, e descubrin o motivo do polo que o fundador e Rei de Corinto foi castigado.
Di Homero que Sísifo era o máis sabio e prudente dos mortais. Cometeu algunhas lixerezas cos Deuses, revelou os seus secretos. Egina, filla de Asopo foi raptada por Xúpiter. Asopo quedou asombrado con esa desaparición e queixouse a Sísifo. Éste, que coñecía o rapto, ofreceuse a informar sobre él a Asopo coa condición de que dese auga á cidadede Corinto. Preferiu a bendición da auga ós raios celestes.
Por iso castigarono e foi enviado ó infierno.
Dícese tamén que Sísifo, cando estaba a punto de morrer, quiso imprudentemente poñer a proba o amor da súa muller. Ordenoulle que arroxara o seu corpo sen sepultura no medio da plaza pública. Sísifo encontrouse nos infiernos e alí irritado por unha obediencia tan contraria ó amor humano, obtuvo de Plutón o permiso para volver á terra con obxeto de castiga-la súa muller. Pero cando volveu a ver este mundo, a gustar da auga e do sol, das pedras cálidas e o mar, xa non quiso volver á sombra infernal.
E seguiu unha vida durante moitos anos moi feliz sen facer caso das adverntencias dos Deuses ata que estes se cansaron e por decreto enviaron a Mercurio para traelo pola forza para cumprires co castigo da pedra.

Penso que esa reveldía foi a causante da ira dos Deuses, por eso ese terrible castigo, ese Sísifo desafiante foi o que fixo que os "xefes" foran tan crueis. Non tiña medo da morte, foi quen de burlala. Debía ser un tipo moi especial este Sísifo. Imaxínomo audaz, rápido, lixeiro e astuto.

Pareceme este mito unha viganza propia dun guión dunha peli de Tarantino.

Teño que dar gracias á nosa xefa por esta tarea das vinganzas que me resulta do máis interesante.

La primera subida de Sísifo.
Oleo sobre lienzo del expresionista mediterráneo Fernando Terol.

Castigo divino

Os deuses gregos teñen, desde o principio dos tempos, sona de seren pouco escrupulosos moralmente, dominados pola paixón, seres vengativos por excelencia. En particular, este último rasgo deu lugar a grandes obras da literatura e foi inspiración dos homes vindeiros. Por poñer algún exemplo, lembremos a Odisea, que narra a longa viaxe de regreso de Odiseo/Ulises a Ítaca a causa do enfado do terrible POSEIDÓN (permitídeme as maiúsculas a modo de homenaxe nesta terra de mariñeiros); os tráxicos sufrimentos de Hipólito debido a unha despechada Artemisa; ou a propia Ilíada, que narra uns poucos días da afamada guerra de Troia, cuxa orixe disque se remonta a un impresionante disgusto da deusa Afrodita...

Axiña imos dar cumprimento a esta tarefa que vos propoño. O caso é que, aparte de vinganzas persoais, rabietas e outras dificultades que os deuses tiveron a ben enviar aos homes, existen unha serie de castigos dunha natureza especial que haberían de padecer no inferno. Seguro que algún destes tormentos vos son coñecidos:

1. Sísifo
2. Ixión
3. Tántalo
4. Danaides (a quen xa mencionamos na entrada Amores de Zeus: Ío)

A estes podemos engadir dous máis pero cuxas faltas teñen connotacións diferentes:

1. Ticio
2. Prometeo (do que falaremos con máis calma noutra ocasión)

A proposta é clara. Trátase de coñecer algo da vida destas personaxes, a súa historia persoal e como acabaron caendo nos tormentos do Hades. Por suposto, a tarefa está aberta aos intereses particulares de cada un de nós ou aos motivos da historia que nos chamen a atención. Tamén estamos abertos a propostas se alguén considera que entre estes castigos falta algún de índole semellante.

Xa sabedes: gustaríame estar ao tanto do que queredes preparar a través dunha mensaxe nesta entrada. Graciñas e adiante!

As matrices de Zeus

J.C. Bermejo Barrera lembraba no seu traballo "Mito e historia: Zeus, sus mujeres y el reino de los cielos" (Gerión, 1993) a afirmación de J.Locke “que un centauro non é unha serea é tan certo como afirmar que un cadrado non é un triángulo”, que hai unha verdade formal tanto nas matemáticas como na mitoloxía, que ámbalas dúas son coherentes e ámbalas poden ser estudadas aínda que para distintos propósitos.

Os que estudamos Historia, e polo tanto a civilización grega dunha maneira tristemente incompleta, sabemos a duras penas que os mitos tentaban explicar o mundo e/ou en última ou primeira instancia lexitimaban o poder político, o poder real e o dominio dun sexo sobre outro, pero tamén os valores polos que se guiaron os gregos antigos e a súa fecunda imaxinación para explicarse a si mesmos.

A pouco que nos asomemos á mitoloxía comprobamos que Zeus é un deus errante, que, lonxe da comodidade que lle puidera proferir o seu estatus, ten que enfrontarse a miúdo a contratempos para facer valer o seu poder e lugar conquistado no Olimpo. Algúns deses contratempos foron causa dos seus ascendentes, pero tamén dos seus descendentes.

Seguindo o razoamento de Locke podemos atrevérmonos a facer outra afirmación que nos vaia achegando ao tema que tratamos: “que Zeus non é unha muller é tan certo como que o sexo masculino é incompatible co verbo parir”, pero... falamos de mitoloxía, falamos de deuses e polo tanto esa afirmación aquí non nos é de todo posible.

Por outra banda o que nos interesa agora é que Zeus foi un esposo adúltero, e como esposo adúltero tivo descendencia fóra da súa relacións matrimonial con Hera, definitiva esposa e a cal odiaba profundamente a todos os fillos de Zeus que non fosen enxergados e xestados no seu propio ventre. Fagámonos unha pregunta, e se eses descendentes fosen xestados polo propio deus?. A pregunta é tan só unha escusa para falar do tema que me propuxo a administradora desta Aula Clásica Aberta: Zeus como nai, o cal é unha contradición ou non. Permitida a licenza falaríamos en tal caso dun Zeus como “ventre de aluguer” dos seus propios fillos. Daquela pensaremos que os deuses son deuses e o que ocorre no seu mundo escapa, obviamente, a toda lóxica humana.

Zeus como nai, pero unha “nai” atípica, esporádica e aínda involuntaria, pois nos dous casos de maternidade, un, deriva da mágoa que sente o deus polo feto de Dioniso, e outro, sen ser consciente, pois ao tragar a Metis, tamén tragaba a Atenea que xa se xestaba no ventre desta.

Dioniso chega ao mundo mítico dúas veces, “o dúas veces nacido” como di o seu nome. Parece que Dioniso é o parto menos dramático de Zeus, non o seu destino. Que Zeus se namorase de Sémele non é estraño, a de cabelos azuis posuía unha beleza que bastou para que o deus lle prometera amor eterno logo de tomar forma humana e poder concibir a Dioniso. Pero o devir dos fillos de Zeus sempre tornan algo dramáticos a causa da odiada e temida esposa, neste momento, Hera, que non dubida en persuadir a Sémele para que lle pida ao amante unha demostración dos seus poderes e con elo, darse conta de que o fillo que leva no ventre é de Zeus e non dun mediocre humano. A persuasión dá resultado e na demostración Sémele morre abrasada pero non o feto que leva dentro. Aquí é onde Zeus adopta a pose de nai. A mágoa que lle produce o feto lévao a facer da súa perna unha matriz, e da súa coxa, ao fin, un útero por onde sairá á vida por segunda vez Dioniso xa que aínda lle restaban tres meses de xestación. Foi Hesfesto, ferreiro divino, quen llo coseu á perna.

Nacemento de Dioniso, crátera, ca 405-385 AC. Museo arqueolóxico de Tarento.

Podemos pensar que é unha coincidencia xa que sendo parido por Zeus sexa tamén Dioniso un deus especial polo seu destino. De todos os deuses de Grecia distínguese por ser un deus ausente, ou como se refire a el o poeta Hölderlin (1770-1843) no seu himno Patmos “un deus estranxeiro”. O drama de Dioniso é el mesmo. Fillo de Zeus pero tamén dunha humana como é, dubida da súa condición divina, pode chegar a ter atributos divinos? ese desacougo lévao practicar todo tipo de excesos, viaxes sen meta a modo dun rito de busca que o afunde na loucura, pero tamén con esperanza, como di Hölderlin “onde está o perigo tamén crece o salvador”. A literatura romántica alemá comparouno con Cristo xa que Dioniso resultaba atractivo para unha época que comezaba a desconcertarse a si mesma. Dioniso como deus vindeiro atraía esperanzas de redención. Pero o que nos interesa del sobre todo é que foi fillo varón de Zeus e que naceu da propia carne do deus do Olimpo.

Na Teogonía de Hesíodo (886 e ss) podemos atopar a segunda experiencia materna de Zeus. Este caso reviste máis importancia se temos en conta que Atenea foi unha das deusas máis queridas e honradas do panteón grego, pero tamén porque foi a filla predilecta do propio Zeus, o gran “golfo mitolóxico”.

Despois da vitoria dos deuses olímpicos na súa guerra contra os titáns, Zeus, únese en matrimonio con Metis, divina tamén e primeira esposa do mesmo. Urano e Gea profetizaran que tras o nacemento da primeira filla desa unión entre Zeus e Metis nacería un descendente máis poderoso que o propio Zeus.O consello que lle dan é que coma a Metis para evitalo, cousa que fai Zeus sen saber que tragando a Metis, tamén tragaba a filla que xa se xestaba no ventre desta. Parece que a futura Atenea precisaba a calor de dous ventres.

Din que nesta ocasión precisou moito menos tempo de xestación, pois ao pouco, naceu Atenea. Segundo o poeta Píndaro(Ol, VII, 65 e ss) Zeus nas dores do parto e intuíndo o nacemento chama a Hefesto,outra vez, para que lle abrira a cabeza (1); o seu cranio semella a última matriz onde Atenea madura para saír ó mundo, pero é a fronte de Zeus a que se torna pescozo uterino para que a deusa xurda, como Dioniso, do propio corpo do seu pai.

Atenea non nace coma seu irmán, é filla de deuses e como tal é quen de nacer xa adulta. A deusa xorde da fronte do seu pai cos atributos de seu: armadura relucente e lanza, ela é a deusa da guerra intelixente, unha estratega, sabia e alberga o futuro de ser unha das deusas máis honradas do panteón grego, porqué non ía nacer daquela xa adulta...?

Nacemento de Atenea , cerámica ática ca.560a.C.

Semella que hai outra coincidencia, que nacendo de Zeus sexa tamén unha deusa diferente.Diferente porque é a predilecta deste, porque o parto precisamente non tivo que ser moi agradable e tal vez por iso Zeus quedou prendido dela. Tamén a propia ambigüidade de seu chama a atención, posuidora dunha personalidade entre caracteres masculinos e femininos, sen descendencia, unha eterna virxe…

Atenea e Dioniso son especiais na mitoloxía grega, un porque malia ser un deus ausente ocupa o lugar número trece no Olimpo e por elo racha o equilibrio de sexos e a harmonía nas decisións; non é ilóxico pensar que nos "consellos divinos" gañansen por maioría, aínda que non absoluta, as proposicións masculinas. A outra, por ser a filla predilecta de Zeus. Sen embargo o que lles confire formalmente seren especiais é o feito de que se xestaron e naceron no e do propio pai.Non nos debería estrañar daquela afirmar que Zeus foi no aspecto especificamente físico do concepto, nai.

Bermejo Barrera, J.C, "Mito e Historia: Zeus, sus mujeres y el reino de los cielos", Gerión, UCM, 1993.

Habermas, J, Discurso filosófico de la modernidad, Ed. Taurus, 1989.

http://www.ual.es/personal/fjgarcia/Civ_2_1_c.htm

e algúns versos de Hölderlin...

(1) Robert Graves no seu libro Os mitos gregos (1955) interpreta que Hefesto non axuda a Zeus, senón que o ataca, e que é a mesma Atenea a que defende ao seu pai. É, supoño, unha das moitas interpretacións que pode ter ese momento do mito.